زانتوس، که توسط محققان به عنوان آرنا، نام لیکیه ای آن، (ترکی: Ksantos، لیکیه ای: 𐊀𐊕𐊑𐊏𐊀 Arñna، یونانی: Ξάνθος، لاتین: Xanthus) نیز شناخته می شود. شهری باستانی در نزدیکی روستای امروزی کینیک، در استان آنتالیا، ترکیه بود. ویرانه ها بر روی تپه ای در ساحل چپ رودخانه زانتوس واقع شده اند. تعداد و کیفیت مقبره های باقی مانده در زانتوس از ویژگی های قابل توجه این مکان است که به همراه لتون در نزدیکی آن، در سال 1988 به عنوان میراث جهانی یونسکو اعلام شد.
شهر زانتوس مرکز فرهنگ و تجارت لیکیه ای ها و بعدها برای ایرانیان، یونانیان و رومی ها بود که به نوبه خود منطقه را فتح کردند. زانتوس از نظر معماری بر همسایگان خود تأثیر گذاشت. بنای یادبود نرئید مستقیماً الهام بخش آرامگاه هالیکارناسوس در منطقه کاریا بوده است.
تاریخ
آکروپولیس زانتوس به قرن هشتم پیش از میلاد مسیح بر میگردد. این شهر توسط نویسندگان یونان و روم باستان ذکر گردیده است. استرابو، مورخ یونانی، خاطرنشان کرد که زانتوس بزرگترین شهر لیکیه بوده است. پناهگاه مذهبی مهم لتو در لتون، در 4 کیلومتری (2.5 مایلی) جنوب زانتوس، به اواخر قرن ششم پیش از میلاد مسیح بر میگردد. و از نزدیک با شهر مرتبط بوده و توسط یک جاده مقدس به هم متصل میشدند.
تحت امپراتوری پارس ها
مورخان یونانی، هرودوت و آپیان، هر دو فتح شهر توسط سردار مادی هارپاگ به نمایندگی از امپراتوری ایران را شرح دادهاند. به گفته هرودوت، ایرانیان در حدود سال ۵۴۰ پیش از میلاد، ارتش کوچک لیکیه را در دشتهای شمال شهر شکست دادند. لیکیه ها به داخل شهر عقب نشینی کردند و سپس هارپاگ آن را محاصره کرد. لیکیه ها قبل از درگیری با دشمن در یک حمله انتحاری، آکروپولیس خود را ویران کردند و زنان، فرزندان و بردگان خود را کشتند.
در طول اشغال ایران، یک رهبری محلی منصوب شد و تا سال ۵۲۰ پیش از میلاد، سکه ضرب میکرد. تا سال ۵۱۶ پیش از میلاد، زانتوس در اولین نوموس داریوش اول در فهرست خراج قرار گرفت.
فتح توسط اسکندر کبیر
ارتش اسکندر کبیر از تلمسوس از طریق کوهستان به زانتوس پیشروی کرد. در آنجا نمایندگانی از هر یک از شهرهای اتحادیه لیکیه، از جمله بندر فاسلیس، شخصاً تسلیم لیکیه ها را پیشنهاد کردند که پذیرفته شد. اسکندر هنگامی که چشمه مقدسی را در نزدیکی رودخانه زانتوس یافت و از آنجا لوح برنزی حکاکی شده ای را به دست آورد که پیش بینی می کرد یونانیان امپراتوری ایران را نابود خواهند کرد، دلگرم شد.
گزارشها در مورد تسلیم زانتوس به اسکندر متفاوت است: آریان تسلیم مسالمتآمیز را توصیف می کند. اما آپیان ادعا میکند که شهر غارت گردیده است. پس از مرگ اسکندر، زانتوس توسط بطلمیوس اول سوتر از آنتیگونوس اول مونوفتالموس تصرف شد.
تاریخ کلیسا
زانتوپولیس یکی از اعضای شورای اسقف نشین کلان شهر میرا بود. در کلیسای ارتدکس شرقی، زانتوپولیس یک اسقف نشین اسمی تحت نظارت اسقف نشین جهانی قسطنطنیه بود که اسقف آن به استان کلان شهری اسمیرنا، بخشی از استان بزرگتر آسیای صغیر، کمک می کرد. آخرین اسقف شناخته گردیده آن پدر ایگناتیوس بود که بعدها به عنوان متروپولیتن لیبی تحت نظارت اسقف نشین اسکندریه منصوب شد. و از سال 1863 تا 1884 بر این اسقف نشین ریاست داشت.
در کلیسای کاتولیک، این اسقفنشین در سال 1933 به طور اسمی به عنوان اسقف نشین اسمی زانتوپولیس احیا گردید.
باستان شناسی شهر باستانی زانتوس
کاوش ها در زانتوس نشان داده است که سازههای چوبی در حدود ۴۷۰ پیش از میلاد، احتمالاً توسط کیمون آتنی، تخریب شده اند. زانتوس بعداً با سنگ بازسازی شد.
بنای یادبود نرئید، مقبره پایاوا و مجسمه های اصلی مقبره هارپی در موزه بریتانیا به نمایش گذاشته شده اند. خود مقبره هارپی در مکان اصلی خود در زانتوس قرار دارد و اکنون دارای نقش برجسته های کپی است.
کاوش های باستان شناسی و تحقیقات سطحی در زانتوس کتیبه هایی را به زبان لیکیه و یونانی، از جمله متون دوزبانه ای که در درک لیکیه مفید هستند. به دست داده است. اوبلیسک زانتوس، که با نام ستون کتیبه دار نیز شناخته میشود، یک ستون سنگی سه زبانه است که در این شهر یافت شد. این ستون یک زبان آناتولی قدیمی تر را که معمولاً با نام میلیان شناخته می شود، ثبت کرده است.
